Ахсынньы 19 күнэ. Найахы нэһилиэгэр үтүө, дьоро күн тосхойдо. Ол курдук найахылар, бу күҥҥэ дылы өйдөрүттэн-сүрэхтэриттэн араарбакка, өрүү өйдүү-саныы сылдьар үтүө киһилэрин аатын үйэтитэр, үтүө түгэннэрэ тосхойдо. Саха норуотун боростуой холхуостаах ыччатын хоровой искусство абылаҥар уһуйан, профессиональнай таһымҥа тиийэ үүннэрэн, аан бастаан Сэбиэскэй Сойуус, Арассыыйа киэҥ түһүлгэлэригэр таһаарбыт, ССРС култууратын туйгуна, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Үлэ Кыһыл Знамя уордьан кавалера, Найахы народнай хорун төрүттээччи, талааннаах хормейстер Семён Гаврильевич Васильев төрөөбүтэ 95 сылынан БЮСТ туруоруутун үөрүүлээх түгэнэ бар дьону түмтэ. Бюст ааптара Тааттаттан төрүттээх, билигин Нам улууһугар олорор худуоһунньук-скульптор, Михаил Ефимович Николаев пааматынньыгын ааптара Егор Оҕонньоороп.
Бюст арыллыытын үөрүүлээх тэрээһинигэр ыраахтан-чугастан үгүс киһи тоҕуоруста. Тэрээһини «Уолан» уус-уран ааҕыы бөлөҕө «Семен Васильев – самородок хормейстер» композициянан арыйда. Ыытааччы И.И.Артамонов аатынан Найахы сынньалаҥ киинин уус-уран салайааччыта Анисия Гаврильева “Найахылар хорунан ыллааһын сүргэни көтөҕөр, дууһаны долгутар, күүрээннээх үлэҕэ көҕүлүүр күүһүн улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ көрдөрбүттэрэ, Сэбиэскэй Сойуус бүттүүнүн үрдүнэн умсугутуулаахтык дуораһыйбыта 62-с сылыгар барда. Ол усталаах туората биһиги хорбут кыайыы өрөгөйүн чыпчаалыгар да ытынна, кэхтии — самныы кэрдиис кэмин да ыарыылаахтык амсайда. Ол гынан баран, ырыа кута уһуктубут сиригэр ырыа ыллана турар, ырыа алыбыгар ылларбыт дьон ырыаны ымыы оҥостор ыйаахтаах буолар эбиттэр. Ол тыыннаах туоһута — биһиги хорбут дьылҕата. Бу бюст туруута айылҕаттан айдарыылаах хормейстер Семен Васильев үтүөтүн дьон-норуот умнубатаҕын туоһута буолар”, — диэн этэн туран эҕэрдэ тылы нэһилиэк баһылыгар П.А. Слепцовка биэрэр. Нэһилиэк баһылыга Петр Слепцов бу бэлиэ күнүнэн ыалдьыттары эҕэрдэлээтэ, кэлбит дьоҥҥо туһаайан махтал тылларын анаата. Үөрүүлээх быһыыга-майгыга, дохсун ытыс тыаһынан доҕуһуоллатан Семен Гаврильевич үйэлэргэ турар бюһун арыйдылар Петр Анатольевич Слепцов, Семен Гаврильевич бииргэ төрөөбүт убайын улахан уола Эдуард Петрович Васильев, хор хараҥыччаларыттан биирдэстэрэ Вера Петровна Мухина.
Аймахтар ааттарыттан эҕэрдэ тылы эттилэр Семен Гаврильевич бииргэ төрөөбүт эдьиийин сиэннэрэ Мария Петровна, Саргылана Семеновна, хор бэтэрээннэрин ааттарыттан Вера Петровна. Вера Петровна бэйэтин этиитигэр “Найахы туонатыгар дьоллоох түгэн, өр кэмҥэ күүппүт баҕа санаабыт тосхойдо. 1963 сыллаахха Семен Гаврильевич аан бастаан ыллаппыт дьонуттан олох аҕыйах киһи хааллыбыт. Кинилэр ааттарыттан махтал тылларын аныыбыт уонна үс суолга тохтуубун. Бастакытынан, кэм кэрдии кэлбитигэр сценаттан тохтообуппут кэннэ, Сэмэн хора умуллан, симэлийэн хаалбакка, биһигини батыһан кэккэ көлүөнэ дьоннор күн бүгүҥҥээҥҥэ дылы ыллыы сылдьаллар. Хор төлкөтө ханнык баҕарар олоххо көстүү курдук түһүүлээх-тахсыылаах, ханнык эрэ түгэҥҥэ кыайтарыы хомолтотун билбиппит, эстэн да хаалыах курдук буолбуппут, ол гынан баран Найахылар түмүллэммит, ыччаттарбытын өрө таһааран, күн бүгүн биһиги оҕолорбут ыллыы-туойа сылдьаллар, оннук да буола туруохтун. Ити биһиги Сэмэни чиэстиирбит, убаастыырбыт, кини дьыалата тыыннаах буоларын туһугар туруммут турунуубут буолар. Иккис өттүнэн “суруллубут суоруллубат” диэн санаанан салайтаран, найахылар патриоттаан тураммыт, бэйэбит харчыбытынан, ийэ толкуйбутунан “Саха чулуу дьоно” диэн сиэрийэҕэ “Семен Гаврильевич Васильев” диэн дьоһуннаах кинигэни таһаартардыбыт. Манна күүс-көмө, өйөбүл буолбут, ахтыы биэрбит дьоммутугар барыгытыгар нөрүөн-нөргүй буолуохтун. Үсүһүнэн бу бюст туруордубут. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ, өссө уһун кэмнэргэ Сэмэн мөссүөнэ барыбытын кэрэҕэ ыҥыра туруоҕа. Баҕа санаабыт туолуутунан барыгытын эҕэрдэлиибин!” диэн сүрдээх истиҥник ахтыы оҥордо. Олохтоох ааптардар Андрей Степанов тылларыгар, Станислав Луковцев дьүрүлүгэр “Эн ааккын ааттыыбыт” ырыаны Афанасий Новоприезжай толоруутунан, ыытааччы “Найахы хорун аан бастакы акылаатын түһэрсибит, сүһүөҕэр туруорбут, үрдүк өрөгөйүгэр тириэрдиспит хор бастакы хараҥаччыларын – урут туойбут убайдар, эрдэ эйээрбит эдьиийдэр ырыалара салҕана турдун, кэнчээри ыччакка саталаан салҕаннын, Семен Васильев оҥорбут дьыалата кэлэр кэнчээри ыччакка кэрэ кэпсээн, дьон-норуот өйүгэр-санаатыгар кэрэҕэ ыҥырар сулус буолан сыдьаайа сырдыы турдун!” – диэн тылларынан Найахы хорун төрүттээччи С.Г. Васильев аатын үйэтитэр, үлэтин кэрэһэлиир бюст туруоруутун арыллыыта түмүктэннэ.
Салгыы Найахы кулуубун сырдык саалатыгар үөрүүлээх тэрээһин ыытылынна. Нэһилиэк баһылыга Петр Слепцов “Найахы хорун историятын үйэтитиигэ кылааттарын иһин” анал бэлиэлэри Вера Мухинаҕа, Мария Винокуроваҕа, Василий Парниковка туттарда. Улуус култуураҕа управлениетын начальнига Эльза Киренская бу үтүө үөрүүлээх күнүнэн Найахы дьонун ис сүрэхтэн эҕэрдэлээн туран нэһилиэк дьаһалтатыгар, сынньалаҥ киин кэллэктиибигэр эҕэрдэ суруктары туттарда. “Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот уус-уран айымньытын сайыннарыыга кылаатын иһин” анал бэлиэнэн Мария Лебедкина, улуус баһылыгын бочуотунай грамотатынан Айталы Новоприезжая наҕараадаланнылар.
Истиҥ иһирэх, махтал тыллардаах эҕэрдэлэрин анаатылар Найахы нэһилиэгин баһылыгынан үлэлээбит М.П. Винокурова, Кэнчээри ансаамбыл салайааччыта В.С. Парников, биологическай наука кандидата, доцент П.А. Гоголева.
Бу киэһэ Семён Гаврильевич Васильев аатынан Найахы народнай үҥкүү-хор кэллэктиибэ, 4 сылга биирдэ ыытыллар, «народнай» аатын көмүскүүр КЭНСИЭРЭ үрдүк таһымҥа ааста. Экспертнэй хамыыһыйаҕа СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, “Гражданскай килбиэн” Анал бэлиэ хаһаайына, “Поющая Туймаада” хоровой кэллэктииптэри көрүү бырайыак ааптара, Дьокуускай куорат 2-с нүөмэрдээх оҕо искусствотын оскуолатын хоровой отделениетын сэбиэдиссэйэ Корякин Владимир Петрович, өрөспүүбүлүктэтээҕи норуот айымньытын дьиэтин специалиһа, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ култуураҕа, үөрэхтээһиҥҥэ, ыччат политикатыгар туйгуна, “Учууталлар учууталлара” Терютин Николай Николаевич үлэлээтилэр. Бииртэн биир нүөмэрдэр солбуйсан, бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн, Найахы ырыа-үҥкүү норуодунай кэллэктиип аатын чиэстээхтик көмүскээтилэр. Хормейстер Айталы Новоприезжая, балетмейстер Алена Гаврильева.
Уус Алдан улууһун өрөспүүбүлүкэ дьоно-сэргэтэ хоровой улуус быһыытынан билинэллэр. Манна бастакы олугу уурбут киһинэн, мин бэйэм тус санаабар, оччолорго Найахы кулуубун директорынан үлэлээбит Илья Иванович Артамоновы ааттыыбын. 62 сыл анараа өттүгэр кини бэйэтин тылыгар киллэрэн, оройуоннааҕы култуура дьиэтигэр үлэлии сылдьыбыт Семен Васильевы Найахыга үлэлэтэ таһаарбыта. Арай онно кини Сэмэни тылыгар киллэрбэтэх буоллун, арай Сэмэн сөбүлэспэтэх буоллун… баар буолуо этэ дуо, Уус Алданнары ааттаппыт — сахалартан аан бастаан Сойуус сыанатыгар тахсыбыт, саха норуодунай бэйиэтэ Леонид Попов хоһуйбут “наһаа нарын тойуктаах Найахы хора”… баар буолуо этэ дуо, Семен Гаврильевичтан уһуйуллан, оҕолорбутун аан бастаан эмиэ Арассыыйа, аан дойду киэҥ киэлитигэр таһаарбыт Василий Парников салайааччылаах “Кэнчээри” ансаамбылбыт. Илья Иванович чахчыта даҕаны инникини өтө көрөр салайааччы быһыытынан дириҥ хорутуулаах үлэтэ мантан даҕаны көстөр. Эһиил кини төрөөбүтэ 100 сылын көрсө, Найахылар баҕа санаалара, кулууп дьиэ иннигэр эмиэ Сэмэн Васильевка курдук бюһу туруоруу. Бу буолуо этэ үлэһит үтүө киһиэхэ сүгүрүйүү, дириҥ ытыктабыл, махтал бэлиэтэ.
Быйыл Семен Гаврильевич Васильев төрөөбүтэ 95 сылыгар, кини аатын үйэтитэр үгүс үлэ ыытылынна. Ол курдук, Найахы дьонун-сэргэтин, дьаһалтатын, культура үлэһиттэрин көҕүлээһиннэринэн Дьокуускай куоракка национальнай библиотека саалатыгар төгүрүк остуол, “Россия-моя история” түмэлгэ өрөспүүбүлүкэтээҕи хордар көрүүлэрэ ыытыллыбыта. Быйыл кини төрөөбүтэ 95 сыла үс төгүл бэлиэ даталары ситимниир. Ол курдук, 60 сыл анараа өттүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын сайдыытыгар өҥөтүн иһин, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1965 сыл балаҕан ыйын 11 күнүнээҕи уурааҕынан С.Г. Васильевка “Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ” аат иҥэриллибитэ. 1995 сыллаахха, 30 сыл анараа өттүгэр, олохтоох дьаһалта көҕүлээһининэн, оччолорго баһылыктаан олорор М.П. Винокурова тус өйөбүлүнэн, Найахы норуодунай хорун музейа тэриллибитэ. Найахы нэһилиэгин дьокутааттарын мунньаҕын 2015 сыл ахсынньы 17 күнүнээҕи уурааҕынан, баһылык Сивцев П.С., Найахы хоругар С.Г. Васильев аата иҥэриллибитэ 10 сыл буолбут. Найахы нэһилиэгэ салайааччыларыгар, баһылыктарыгар табыллыбыт нэһилиэк дии саныыбын. Илья Иванович улаханнык ыарытыйбыт кэмнэригэр оччтооҕу колхуос бырабылыанньата киниэхэ анал сыарҕалаах ат анаабыта, кулууп таһыгар дьиэ тутан биэрбиттэрэ. 1963 сыл кыһыныгар кулууп дьиэтэ бүтүннүү күл көмөр буолан Найахы дьонун барыларын дууһатын аймаабыта. Колхуос салалтатын көҕүлээһининэн саңа кулууп дьиэ тутуутун үлэтигэр оҕотуттан оҕонньоругар тиийэ, бүттүүн дэриэбинэн турунан саңа дьиэни, оччолорго ханна да суох улахан, киэң-куоң, анал дьарыктанар хостордоох култуура храмын тутан таһаарбыттара. Хор курдук искусство уустук көрүҥэ сайдыытыгар сүҥкэн кылааттарын киллэрбит үтүө дьоннорун ааттарын үйэтитэн, ситими быспакка көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдэн, Илья Артамонов, Семен Васильев туһунан үтүө-мааны өйдөбүлү кыратыттан эмэнигэр тиийэ, хаһыс да көлүөнэ дьоҥҥо иҥэрэн иһэргит иһин Найахы дьонугар-сэргэтигэр махтал истиҥ тылларын аныыбыт.
Эһиил 2026 сылга, С.Г. Васильев ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1976 сыл кулун тутар 23 күнүнээҕи уурааҕынан «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьанынан наҕараадаламмыта 50 сыла буолар. Үтүө киһи аатын үйэтитэн 1991 сылтан саҕалаан Саха сирин хоровой түмсүүлэригэр С.Г. Васильев аатынан көрүү-күрэх ыытыллар. Найахыга, Балыктаах түөлбэтигэр Семен Васильев аатынан уулусса ааттаммыта. Семен Гаврильевич төрөөбүт сирин — Бээрийэ нэһилиэгин Сэбиэтэ 2019 сыл олунньу 12 күнүгэр олохтоох култуура киинигэр Семен Гаврильевич Васильев аатын иҥэрэр туһунан уураах ылыммыта.
Бу курдук, бэйэтин талан ылбыт идэтигэр бэриниилээхтик, хорутуулаахтык үлэлээн, олоҕун бүтүннүү култуура кэрэ эйгэтигэр анаабыт, үтүө киһи аата үйэтитиллэр. Ону туоһулуур бу буолбут тэрээһин. Тэрээһиҥҥэ кэлбит аймахтар ааттарыттан Прасковья Владимировна Абрамова Найахы дьонугар-сэргэтигэр бу сыллар устата убайдарын аатын өрө тутан кэлбиттэригэр махтаналларын эттэ. Оччолорго кини оскуола оҕото, убайа Сэмэн ыалдьа сытар кэмигэр, хор дьоно уочаратынан кэлэн ыарыыласпыттарын, таһаарар күннэригэр хор дьоно харахтарыттан уу-хаар баһан туран ыллаабыттарын сүрдээҕин дьиибэргии, дьиктиргии көрбүтүн, билиҥҥэ диэри уйадыйа ахтарын эттэ уонна махтанан туран аймахтар ааттарыттан бюст туруутугар көмө харчыларын туттарда.
Бу киэһэ араас кэмҥэ хорга ыллаабыт дьон сэргэ тоҕуоруһа мустан, Семен Гаврильевич сырдык мөссүөнүн, сүдү үлэтин ахтан-санаан аастылар, кини аата хаһан да уос номоҕуттан сүппэттик иҥмитэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ үтүө холобур буоларынан киэн тутуннубут, астынныбыт. Семен Гаврильевич Васильев аатын сүгэр Найахы ырыа-үҥкүү норуодунай кэллэктиибин ырыата-тойуга, үҥкүүтэ уһун сылларга аатыра-сураҕыра туруохтун. Семен Гаврильевич олорбут олоҕо, тыа сирин култуурата сайдыытыгар туһуламмыт, үлэлээбит үлэтэ үтүө холобур буолан ыччаттан ыччакка бэриллэн иһиэхтин, “наһаа нарын тойуктаах Найахылар” ырыалара аар-саарга аатыран ыллана туруохтун!
Анна Лугинова, Уус Алдан улууһун култуураҕа салаатын кылаабынай специалиһа. Ахсынньы 20 күнэ, 2025 сыл.
